İş Ayakkabısı: S1, S1P, S2, S3 Farkları | Vardiya Rehberi

İş ayakkabısının kutusunda S1, S1P, S2 veya S3 yazar; bu kodlara WR, HRO, M, A gibi harfler eklenir. Kodlar Türkiye'de uygulanan EN ISO 20345 standardının dilidir ve ürünün hangi koşullara dayanacağını açıkça gösterir. Standart 2022 yılında revize edildi; piyasada hem eski hem yeni sürüme uygun ürünler dolaşıyor. Bu yazı dört temel sınıfı, ek harfleri ve 2022'de gelen yenilikleri sahaya inerek özetliyor.

Türkiye'nin Standardı: EN ISO 20345

Türkiye, güvenlik ayakkabıları konusunda EN ISO 20345 standardını uygular. Bu standart, ayakta darbe koruması (toe cap) bulunan iş ayakkabılarının uyması gereken minimum şartları tanımlar. Kapsam dışındaki "koruyucu" ve "mesleki" ayakkabılar farklı standartlarda (EN ISO 20346 ve EN ISO 20347) düzenlenir; bu yazıda yalnızca EN ISO 20345 ele alınmaktadır.

Standardın iki sürümü piyasadadır:

• EN ISO 20345:2011 — Uzun yıllar boyunca yürürlükte kalmış, hâlâ birçok stok üründe görülen sürüm.
• EN ISO 20345:2022 — Güncel revizyon. Bazı varsayılan özellikleri opsiyonele çevirdi, yeni sınıflar ve yeni kodlar ekledi.

Aşağıda her sınıf, hangi sürümde nasıl tanımlandığını ayırt ederek anlatılmaktadır.

Tüm Sınıfların Ortak Tabanı: SB (Safety Basic)

SB, "Safety Basic" anlamına gelir ve standardın gereklerini karşılayan en temel sınıftır. Bir ayakkabının SB sayılabilmesi için sağlaması gerekenler:

• 200 jul darbe dayanımlı burun koruması ve 15 kN basınç dayanımı. Burun kapağı çelik, alüminyum veya kompozit malzemeden olabilir; testleri geçtiği sürece üçü de geçerlidir.
• Üst malzeme, astar, taban ve iç taban için standartta tanımlı temel mekanik dayanım değerleri.

SB; antistatik, enerji emme, su direnci veya yakıt direnci gibi ek özellikleri içermez. Bu yüzden çoğu sahada SB tek başına yeterli görülmez ve uygun olan üst sınıfa geçilir.

S1: Kuru Zeminde Standart Seçim

S1, SB'nin üzerine üç önemli özellik ekler:

• Kapalı topuk yapısı: Açık arkalı sandalet tipi tasarımlar S1 olarak işaretlenemez.
• Antistatik özellik (A): Vücutta biriken statik elektriği zemine güvenli biçimde aktarır. Elektronik üretimi, akaryakıt sahaları ve hassas tesislerde kritik bir özelliktir.
• Topukta enerji emici tabanlık (E): Adım atma anındaki darbeyi yumuşatır, uzun süreli ayakta çalışmada eklem yorgunluğunu azaltır.

Sürüm farkı: EN ISO 20345:2011'de S1, dış tabanın yakıt direnci özelliğini (FO) de otomatik olarak içerirdi. 2022 revizyonunda FO standart paketten çıkarıldı ve isteğe bağlı bir ek harf hâline getirildi. Akaryakıt veya petrol bazlı sıvılarla temasın yoğun olduğu sahalarda, ayakkabıda FO harfinin açıkça yazılı olduğunu doğrulamak gerekir.

S1, kuru ve kapalı ortamlarda çalışan personel için en yaygın seçimdir. Atölyeler, hafif sanayi montaj hatları, depolar ve mekanik servisler tipik kullanım alanlarıdır.

S1P: Delinmeye Karşı Korumalı S1

S1'in üzerine "P" harfinin eklenmesi, ayakkabıya delinmeye karşı koruma katmanı eklendiğini gösterir. Bu katman tabanın iç kısmına yerleştirilir ve testte 1100 N'a kadar dayanır.

EN ISO 20345:2022 revizyonu, delinmeye karşı koruma için iki yeni kod tanımladı:

• PL: Geniş çaplı çiviye dayanım. Tipik olarak çelik orta tabanın temsil ettiği yüksek seviyedir.
• PS: İnce çaplı çiviye dayanım. Tipik olarak tekstil esaslı kompozit orta tabanın temsil ettiği seviyedir; daha hafif ve esnek bir his verir.

2022 sonrası ürünlerde S1PL veya S1PS kombinasyonlarını görmek mümkündür. PL daha kapsamlı koruma sunarken, PS daha hafif konfor sağlar; sahanızdaki çivi tipine göre seçim yapılmalıdır.

S1P (ve türevleri), çivi, demir tel, metal talaşı veya keskin malzeme bulunma ihtimali olan tüm ortamlarda tercih edilir. Üretim atölyeleri, demir-çelik tesisleri, geri dönüşüm sahaları ve inşaat sahalarının iç bölümleri tipik kullanım alanlarıdır.

S2: Üst Yüzeyi Suya Dirençli

S2, S1'in tüm özelliklerini taşır ve bunlara ayakkabı üst yüzeyinin su geçirgenliğine ve emilimine karşı direnci (WRU) eklenir. Yani üst deri veya kompozit malzeme, kısa süreli su temasında içeri sızıntı yapmaz ve nemi süngerleştirmez.

S2, ıslak zeminde çalışan ancak doğrudan suyun içinde durmayan personel için tasarlanmıştır. Restoran mutfakları, gıda işleme tesisleri, hastane temizlik personeli ve süt-et işleme fabrikaları S2'nin tipik kullanım alanlarıdır. S2 sınıfı, delinmeye karşı koruma ve çıkıntılı dış taban özelliklerini standart olarak içermez.

S3: İnşaat ve Ağır Sanayinin Sınıfı

S3, S2'nin özelliklerine iki önemli ekleme yapar:

• Delinmeye karşı koruma (P, PL veya PS): S2'de zorunlu değilken, S3'te standarttır.
• Çıkıntılı (cleated) dış taban: Çamur, balçık ve düzensiz zeminde tutunma sağlayan profilli taban yapısı.

Bu iki özellik, S3'ü inşaat sahası, maden, ağır sanayi, lojistik ve dış mekânda çalışan personel için tercih edilen sınıf yapar. Türkiye'de inşaat sahasında çalışan işçi için pratik olarak S3 standart kabul edilir; daha düşük sınıflar yetersiz görülür.

S4 ve S5: Tamamen Kalıplanmış Modeller

S4 ve S5 sınıfları, üst yapısı tamamen kauçuk veya polimer olan, yani tek parça kalıptan çıkarılmış modellerdir. Geleneksel olarak çizme tipi ürünleri kapsar.

• S4: Tek parça kalıplanmış üst yapı, kapalı topuk, antistatik özellik ve topukta enerji emici tabanlık.
• S5: S4'ün üzerine delinmeye karşı koruma ve çıkıntılı dış taban eklenmiş hâli.

Tarım, balıkçılık, atık su tesisleri, kimya endüstrisi ve gıda işleme alanlarında S4 ve S5 yaygındır. Kullanıcının uzun süre suyun içinde durması gerekiyorsa bu sınıflar tercih edilmelidir.

2022 ile Gelen Yeni Sınıflar: S6 ve S7

EN ISO 20345:2022 revizyonu, mevcut sınıfların yanına iki yeni kombinasyon ekledi:

• S6: S2'nin tüm özellikleri + tüm ayakkabının su geçirmezliği (WR). S2'de yalnızca üst yüzey suya dayanırken, S6'da ayakkabının tamamı sızdırmaz hâle gelir.
• S7: S3'ün tüm özellikleri + tüm ayakkabının su geçirmezliği. Çıkıntılı dış taban, delinmeye karşı koruma ve tam su yalıtımının bir arada olduğu sınıftır.

Bu sınıflar henüz Türkiye pazarında her tedarikçide bulunmuyor; ancak yeni nesil ürünlerde giderek yaygınlaşıyor. Saha sürekli su veya çamur içeriyorsa, S3 yerine S7 değerlendirmek mantıklı bir adımdır.

Yan Harflerin Anlamı

Sınıf kodunun yanına eklenen harfler, ayakkabının ek koruma özelliklerini belirtir. En sık karşılaşılanlar:

• A: Antistatik özellik. (S1 ve üstünde zaten standart olarak bulunur.)
• E: Topukta enerji emici tabanlık. (S1 ve üstünde standart.)
• P / PL / PS: Delinmeye karşı koruma seviyeleri.
• WRU: Üst yüzeyin su geçirgenliğine direnci. (S2 ve S3'te standart.)
• WR: Tüm ayakkabının suya dayanımı. (S6 ve S7'de standart, diğerlerinde opsiyonel.)
• FO: Dış tabanın yakıt direnci. 2011'de S1+ otomatik dahildi; 2022'de opsiyonel.
• HRO: Dış tabanın 300°C sıcaklığa kısa süreli (60 saniye) dayanımı.
• HI: Sıcaktan yalıtım. Dış sıcaklığın ayağa geçişini engeller.
• CI: Soğuktan yalıtım. Düşük sıcaklıklarda iç ısıyı korur.
• M: Metatars (ayak üst kemiği) koruması.
• AN: Ayak bileği koruması.
• CR: Üst malzemenin kesilmeye karşı direnci.
• SR: Standartta tanımlı kayma direnci ek testini geçen taban. (2022'de yapı değişti; ayrıntı aşağıda.)

Kayma direnci özel notu: EN ISO 20345:2011'de kayma direnci opsiyoneldi ve SRA, SRB, SRC olmak üzere üç ayrı kodla işaretlenirdi. 2022 revizyonunda temel bir kayma direnci testi tüm güvenlik ayakkabıları için zorunlu hâle getirildi; ek olarak daha yüksek seviyeyi belgeleyen ürünler için "SR" işareti kullanılıyor. Eski stok ürünlerde hâlâ SRA/SRB/SRC görmek mümkündür.

Sektörlere Göre Önerilen Sınıflar

Satın Almada Sık Yapılan Üç Hata

• Kuru ortama S3 alınması: İhtiyaç olmadığı hâlde S3 sınıfı tercih edilirse fazla ödeme yapılır ve ayakkabı gereksiz ağırlığıyla personeli yorar.
• Islak ortama S1 verilmesi: Mutfakta S1 ayakkabı kısa sürede su emer, deforme olur ve iş kazasına zemin hazırlar. Bu noktada en az S2 zorunludur.
• Yan harflerin atlanması: Sınıf doğru ama kayma direnci, su dayanımı veya yakıt direnci gibi gerekli ek harf yoksa, ürün sahanın gerçek koşulunu karşılamayabilir.

Kullanım Ömrü ve Yenileme

Bir iş ayakkabısının ortalama kullanım ömrü, kullanım yoğunluğuna göre 8 ile 14 ay arasındadır. Tabanı aşınmış, üst kısmı yarılmış veya iç astarı yıpranmış bir ayakkabı, sınıfı ne olursa olsun koruma kapasitesini kaybetmiş demektir. Görsel olarak sağlam görünen bir ürünün darbe direnci de zamanla zayıflayabilir; bu nedenle yenileme, görsel kontrolden ziyade kayıtlı bir ömür takibine dayanmalıdır.

Vardiya'nın Sahaya Bakışı

1999'dan beri İzmir'den çalışıyoruz ve gördüğümüz şu: doğru iş ayakkabısı seçimi, etiketteki sınıfı tanımakla başlar. S1, S1P, S2, S3 birbirinin yerine geçen kavramlar değil, sahanın gerçeğine göre konumlanmış birer çözümdür. Vardiya değişir, iş kalır; ve iş, ancak ayağı doğru koruyan bir tabanla yürür.

Sektörünüze uygun sınıfta, EN ISO 20345 sertifikalı ve toplu sipariş bütçesine oturan ayakkabı seçimi için satın alma ekibimiz 24 saat içinde hem fiyat tablosu hem de sertifika dosyasıyla birlikte teklif hazırlıyor. Tek elden, tek faturada, sahaya zamanında.

— Vardiya Saha Ekibi